Jak właściwie przyjmować leki, czyli nic nie zastąpi rozmowy z lekarzem

W efekcie pacjent wychodzi z gabinetu z receptą, nie wiedząc, jak przyjmować lek, jakie mogą być efekty uboczne terapii, jak uniknąć działań niepożądanych, które mogą wynikać z tak „błahych“ powodów, jak niewłaściwa pora przyjmowania leku czy łączenie go z nieodpowiednimi produktami pokarmowymi.

Zniechęcony efektami ubocznymi leczenia pacjent odstawia leki, niwecząc skutki terapii, co ma wpływ nie tylko na jego zdrowie, ale też przekłada się na efekty finansowe wszystkich systemów ochrony zdrowia: koszty zaniechanych terapii lekowych szacuje się na 100 mld dolarów rocznie.

Modyfikacje pokarmowe
Trudno wyliczyć, jak często niewłaściwie stosowana terapia jest przyczyną zgonu pacjentów, jednak, jak podaje dr Jarosław Woroń z Zakładu Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii CM UJ, roczne koszty chorób polekowych oraz zgonów z powodu niepożądanych działań leków mogą być równe sumie wydawanej na leki w skali kraju.

Często na efekty farmakoterapii mają wpływ takie czynniki jak: wiek pacjenta, dieta, palenie papierosów, spożywanie alkoholu, rytmy biologiczne i zjawisko samoleczenia, a nawet właściwa pora zażycia leku. Dlatego najprościej jest sprawdzić w ulotce, czy lek należy spożyć przed, w trakcie czy po spożyciu posiłku.

Popularne pokarmy mogą być bowiem czynnikami modyfikującymi terapię i to zarówno powodując zmniejsze, jak i zwiększenie wchłaniania leku. Jedna z najczęstszych interakcji jest spowodowana błonnikiem pokarmowym – obecnie polecanym jako element zdrowej diety, który jednak może zmniejszać wchłanianie wielu leków. Podobnie jak produkty mleczne, skrobia kukurydziana, olej kokosowy, kazeiniany i karagen.

Interakcje leków z pokarmami działają też w drugą stronę. Szczególnie pokarmy bogatotłuszczowe zwiększają wchłanianie teofiliny, leków mebendazolitycznych czy trójpierścieniowych antydepresantów.

Popijamy wodą
Nie bez znaczenia jest też stosowanie diety antyoksydacyjnej, opartej na owocach i warzywach, która może powodować powikłania związane nie tylko z wchłanianiem leku. Zawarte w owocach furanokumaryny i flawonoidy mogą powodować zmienną aktywność izoenzymów cytochromu P450.

– Dlatego nie popijajmy leków sokiem pomarańczowym, grejpfrutowym czy aroniowym – apeluje dr Woroń, zwracając uwagę, by spojrzeć na rzeczywistą zawartość soku w soku.

Najlepszą do popicia leku jest przegotowana, przestudzona, wodociągowa, odmineralizowana woda, która nie niesie ryzyka interakcji. Nawet woda mineralna, odzwierciedlenie zdrowego trybu życia, z powodu zawartości minerałów może zmieniać wchłanianie leków. Przykładowo bifosfoniany będą tworzyć nierozpuszczalne kompleksy w przewodzie pokarmowym i nie będą wchłaniane.

Zawarta w herbacie tanina może powodować interakcje z preparatami żelaza. Zmiany we wchłanianiu leków będą powodować zawarte w kawie metyloksantyny. Wapń zawarty w napojach mlecznych może tworzyć kompleksy z wieloma lekami, utrudniając ich wchłanianie.

Inne interakcje pokarmowe
Popularnie stosowany magnez może dawać niekorzystne reakcje ograniczając efekt działania wielu leków. Zawartyw tabletach wapń stosowany w nadmiarze może być przyczyną wzrostu ciśnienia i może zwiększać ryzyko niewydolności nerek z powodu przewapnienia. Szczególnie dotyczy to kobiet w okresie menopauzalnym, którym w ramach profilaktyki osteoporotycznej zaleca się dodatkowe dawki wapnia. Te nie powinny być wyższe niż 1,2-1,5 g na dobę ze wszystkich źródeł (lekowych, pokarmowych i suplementacji jonów wapnia).

Tyranina, występująca w owocach awokado, bananach, czekoladzie, żółtym serze, w połączeniu z inhibitorami MAO czy innymi lekami przeciwdepresyjnymi, może być przyczyną wystąpienia przełomu nadciśnieniowego.

Substytuty soli, głównie oparte na solach potasowych w połączeniu z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas lub inhibitorami konwertazy mogą powodować wzrost wystąpienia hiperkaliemii.

Błędne koło
Powstawanie interakcji wynika po części z pewnych zachowań dietetycznych.

– Według powszechnie propagowanej tezy, spożywanie jedzenia typu fast food powoduje częstszą konieczność sięgania po leki, które zmniejszają wydzielanie kwasu solnego, np. inhibitorów pompy protonowej czy H2-blokerów. Nie mówi się natomiast, jakie to może mieć skutki – zauważa dr Woroń.

– Preparaty omeprazolu czy pantoprazolu podwyższając PH w przewodzie pokarmowym, hamują wchłanianie kwasu acetylosalicylowego, zmniejszając efekt przecipłytkowy aspiryny.

Podobnie zmiany w zakresie efektu przeciwpłytkowego mogą występować w wyniku interakcji farmakokinetycznych u pacjentów stosujących doustnie koagulanty po spożyciu zawierających witaminę K owoców mango lub awokado lub warzyw – brokułów lub brukselki.

Również w zależności od pory dnia leki mogą wykazywać różne efekty terapeutyczne. Statyny działają silniej, gdy podamy je w godzinach wieczornych. Podobnie jak H2-blokery. Beta-blokery wykazują silniejszy efekt, gdy podane są w godzinach porannych. Leki miejscowo znieczulające dzialają silniej w godzinach wczesnopopołudniowych...