Ocena:
oceń

rozmiar czcionki

|

|

poleć

|

drukuj

|

forum

|

2017-04-16 12:00:00

Coś dla ciała, coś dla ducha, coś dla siebie – zachowania zdrowotne

Pojęcie zdrowia i choroby
Z punktu widzenia modelu biomedycznego pojęcie zdrowia rozumiane jest jako brak choroby i opiera się o wskaźniki patologiczne. Zdrowie to stan, w którym organizm funkcjonuje sprawie, w tym w sferze procesów psychicznych, choroba zaś narusza ten stan. Podejście holistyczne umiejscawia pojęcie zdrowia w systemie otaczającej człowieka wielopłaszczyznowej rzeczywistości, do której należą wymiary: fizyczny, psychiczny, społeczny i duchowy. To rodzaj równowagi pomiędzy dwoma biegunami: po jednej stronie znajduje się optymalny stan zdrowia, po drugiej zaś choroba w sensie klinicznym. Między wyżej wymienionymi wymiarami istnieje równowaga, a jej naruszenie powoduje dezintegrację funkcjonowania człowieka z otoczeniem (za: Młynarska i wsp., 2015). 

Podobnie w definicji zdrowia przyjętej przez Światową Organizację Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), poza wymiarem fizycznym braku choroby wskazywany jest stan dobrostanu (ang. well-being) opierający się o szersze, choć nie do końca zdefiniowane wymiary, takie jak samopoczucie, osobowość czy szczęście (za: Kościelak, 2010). Definicja wg WHO brzmi: „Zdrowie jest stanem pełnego, dobrego samopoczucia/dobrostanu (wellbeing) fizycznego, psychicznego i społecznego, a jednostki lub grupy muszą mieć możliwość określania i realizowania swoich dążeń, zaspokajania potrzeb, a także zmiany środowiska bądź radzenia sobie z nim. Dlatego zdrowie jest postrzegane jako zasób życiowy, a nie cel życia. Zdrowie jest pojęciem pozytywnym, obejmującym zasoby osobiste i społeczne oraz możliwości fizyczne, a nie tylko brakiem – obiektywnie istniejącej – choroby, czy niepełnosprawności.”


W kolejnych etapach rozwoju wiedzy do podstawowych definicji dołączony został także aspekt promocji zdrowia wskazujący możliwość działań własnych jednostki w podejściu do własnego zdrowia. Pierwszym jej etapem jest zapobieganie wystąpienia choroby lub pogorszeniu stanu obecnego odnoszący się do profilaktyki i stylu życia. Dotyczy to takich sfer, jak: aktywność fizyczna, odpowiednie odżywianie, unikanie używek czy radzenie sobie ze stresem. Na etapie choroby prócz odpowiedniej opieki medycznej czy rehabilitacji,  wskazuje się wymiar funkcjonowania psychospołecznego, zarówno instrumentalnego, edukacyjnego, jaki i odpowiednich relacji interpersonalnych, możliwości uzyskania pomocy zarówno przez profesjonalistów, jaki i rodzinę, bliskich, innych pacjentów czy grupy wsparcia. Etap trzeci dotyczy funkcjonowania człowieka poza chorobą czy uzyskaną w jej wyniku niepełnosprawnością, w relacjach społecznych i zawodowych. Obejmuje wypracowanie nowych stylów radzenia sobie, w celu uzyskania możliwości dalszego samorozwoju, a także integracji społecznej (Kościelak, 2010).
Przy tak wieloaspektowym podejściu do zdrowia w podejmowaniu badań i dalszych działań, zarówno w kontekście jednostki, jak i szeroko rozumianego społeczeństwa,  konieczne jest stosowanie modeli obejmujących takie czynniki, jak: procesy będące u podłoża życia w zdrowiu i służące jego polepszeniu; zmiana zachowań szkodzących zdrowiu, korelaty zdrowia i choroby, wspomaganie procesów zdrowienia czy jakość życia w chorobie (Juczyński, 1999).

Wybrane definicje zachowań zdrowotnych
Pojęcie zachowań zdrowotnych nie jest ściśle określone i jednoznacznie zdefiniowane. Dolińska-Zygmunt oraz Frączak i Stępień (za: Heszen, Sęk 2007) dokonali podziału ze względu na skutek zachowań zdrowotnych na dwie klasy: prozdrowotne i antyzdrowotne. Zachowania korzystne dla zdrowia obejmują aspekty związane zarówno z profilaktyką chorób, edukacją zdrowotną, jak i zachowaniom sprzyjającym zdrowieniu. Analogicznie zachowania niekorzystne mogą wpędzić nas w chorobę, mogą być zagrażające (zachowania ryzykowne) lub utrudniać procesy zdrowienia. Istotą problemu jest związek pomiędzy zachowaniem a zdrowiem. Może on być bezpośredni jak i pośredni, polegający na doświadczeniu zmiany samopoczucia (subiektywnym), zarówno w sensie prozdrowotnym (np. ćwiczenia relaksacyjne, masaże), jak i antyzdrowotnym (np. palenie papierosów) (Heszen, Sęk 2007).
Definicja Mazurkiewicz akcentująca znaczenie zmiennych psychologicznych dla zachowań zdrowotnych, określa je jako wszelkie zachowania (nawyki, zwyczaje, postawy, jednostek ludzkich i grup społecznych oraz uznawane przez nie wartości) w dziedzinie zdrowia (za: Heszen, Sęk 2007). Gochman w swojej definicji uważa, że zachowania zdrowotne (health behaviour) obejmują przekonania (beliefs), oczekiwania i przewidywania (expectations), motywy, myślenie i emocjonalne mechanizmy osobowości oraz wewnętrzne wzorce zachowań, związanych z utrzymaniem, umacnianiem i przywracaniem zdrowia (za: Heszen, Sęk 2007). Według Heszen-Klemens zachowania zdrowotne mają status aktywności ukierunkowanej na cele zdrowotne oraz mogą być zarówno pozytywne, jak i negatywne (za: Heszen, Sęk 2007).

Rodzaje zachowań zdrowotnych
Zachowania zdrowotne można podzielić na sprzyjające zdrowiu (prozdrowotne, pozytywne) oraz pogarszające zdrowie (antyzdrowotne, negatywne).
W psychologii zdrowia zachowania zdrowotne dzielą się na nawykowe, stabilne wzory zachowań prozdrowotnych i antyzdrowotnych oraz celowe czynności zdrowotne. Wynika on z poziomu organizacji i struktury zachowania oraz poziomu świadomości tych zachowań. Rozwijając powyższy podział stwierdzić można, iż nawyki zdrowotne wynikają z procesów socjalizacyjnych i wpływów kulturowych i zaliczamy do nich: nawyki higieniczne, żywieniowe, aktywnego wypoczynku i uprawiania sportu. Intencjonalne zachowania zdrowotne łączone są ze świadomością indywidualną i polegają na kreowaniu zdrowego stylu życia lub zmianie zachowania związanej z rozwojem jednostki i przyjmowaniem nowych zadań i ról społecznych (Heszen, Sęk 2007).
Heszen-Klemens wyróżnia pięć kategorii zmiennych określających zachowania zdrowotne. Pierwszym z nich jest podmiotowe ustabilizowanie związane z orientacją medyczną, postawą wobec systemu opieki zdrowotnej, cechami osobowościowymi, umiejętnościami radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Uwarunkowania podmiotowe dynamiczne związane są z tym, w jaki sposób odbieramy chorobę, jakie uczucia w nas ona wywołuje. Kategorie zewnętrzne mogą być ustabilizowane bądź dynamiczne i są związane z wpływem społecznym na poglądy i zachowania zdrowotne, zarówno w sposób bezpośredni jak i pośredni. Ostatnie z nich to czynniki oddziałujące pośrednio związane ze zdrowiem, czyli z uwarunkowaniami socjo-demograficznymi, czynnikami ryzyka zachorowania, czy własnym doświadczeniem chorób (Kościelak, 2010).

Zasoby zdrowia
Pojęcia potencjałów, bądź zamiennie używanych zasobów zdrowia odnoszą się do  określonych cech jednostki jakie posiada lub jakie są jej dostępne by zdrowie utrzymać i zapobiegać chorobom. Związane są z czterema sferami funkcjonowania człowieka w wymiarze fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym i aktywowane zarówno świadomie, jak i w sposób automatyczny (Borys, 2010).  
Wśród zasobów zdrowotnych będących częścią psychiki człowieka wymienia się poczucie koherencji, optymizm życiowy, poczucie własnej wartości, poczucie własnej skuteczności, umiejscowienie kontroli zdrowie, inteligencja emocjonalna, odporność czy prężność (Borys, 2010). Poniżej zostaną one omówione bardziej szczegółowo.
Pojęcie poczucia koherencji zostało wprowadzone w latach osiemdziesiątych przez Antonovsky'ego i jest definiowane jako sposób rozumienia świata zewnętrznego oraz posiadania odpowiednich zasobów pozwalającym poradzić sobie w sytuacji mającej znaczenie. Wysokie poczucie koherencji pozwala na trafną ocenę rzeczywistości, związane jest z wysiłkiem i zaangażowaniem, ułatwia uzyskiwanie pomocy w sytuacjach trudnych (za: Jelonkiewicz, Kosińska-Dec, 2001).
Na optymizm życiowy składa się nie tylko postrzeganie świata raczej w sposób pozytywny niż negatywny, dotyczy to także kwestii oczekiwań związanych z przyszłością. Cecha ta wiąże się z lepszym stanem zdrowia związanym z takimi wskaźnikami, jak aktywność fizyczna, odczuwanie bólu, funkcjonowanie społeczne i in. Wspomaga także pracę układu immunologicznego, zwiększa  odporność na stres (za: Borys, 2010).
Dzięki poczuciu własnej wartości nawet w sytuacjach trudnych jesteśmy w stanie spokojniej reagować, mamy lepsze samopoczucie, lepiej reagujemy na stres. Ważne jest by było ono względnie stabilne, inaczej może prowadzić do utraty zdrowia w wyniku wzbudzanych negatywnych emocji. Poczucie własnej skuteczności pozwala na osiąganie celów oraz ułatwia dobór strategii w walce ze stresem. Umiejscowienie kontroli pozwala na wzięcie odpowiedzialności za własne działania, w tym zdrowie, poprzez uczenie się, podejmowanie decyzji, zbieranie informacji (osoby wewnątrzsterowne), dzięki czemu zwiększa się poczucie panowania nad własnym losem. Dzięki inteligencji emocjonalnej mamy zwiększoną zdolność do panowania nad własnymi emocjami, a także emocjami innych. Dobre stosunki interpersonalne, trwałe więzi, gotowość współpracy uzyskiwane dzięki niej łagodzą stres sprzyjając zdrowiu. Odporność jako cecha osobowości zwiększa wiarę w słuszność działań, pozwala podejmować je odpowiedzialnie i taktować trudności w kategorii wyzwań służąc tym zdrowiu. Prężność pozwala na elastyczne podejście do stawianych przed życiem wyzwań, poszukiwanie nowych zasobów zwiększając optymizm i spokój wewnętrzny. Pojawia się w wyniku trudnych doświadczeń i jest cechą, którą można w sobie rozwijać (Borys, 2010).

Radzenie sobie ze stresem jako przykład zachowań zdrowotnych
Stres jest czynnikiem, który zakłóca równowagę organizmu pośrednio mając wpływ na zdrowie i chorobę. Jego przeżywanie związane jest z obciążeniem, presją, napięciem. Można na niego patrzeć z różnych stron: jako bodziec, który przeszkadza i odrywa od aktywności, jako reakcja na taki bodziec ze środowiska zewnętrznego i jako dynamiczna relacja między człowiekiem i otoczeniem (Sygit-Kowalkowska, 2014)
Jednym z pierwszych badaczy skutków stresu, będących fizjologiczną reakcją ciała na sytuacje zagrażające, był Hans Selye (za: Aronson, Wilson, Akert, 1994). W życiu spotyka nas wiele wydarzeń, zarówno tych pozytywnych, jak i negatywnych. Istnieją natomiast różnice indywidualne w reakcjach psychologicznych poszczególnych osób na zdarzające się w naszym życiu te same sytuacje, jak śmierć bliskiej osoby lub ciężka choroba w rodzinie. Zależne jest to od tego, w jaki sposób dana sytuacja jest postrzegana, a następnie interpretowana. Z badań Richarda Lazarusa wynika, że sposób interpretacji negatywnych zdarzeń wpływa na to, jak intensywnie mogą być one postrzegane jako zaburzające (Aronson, Wilson, Akert, 1994).   
W 1991 po raz pierwszy badacze Cohen, Tyrrell oraz Smith udowodnili, że subiektywne odczucie przeżywanego stresu zwiększa podatność na choroby somatyczne (za: Aronson, Wilson, Akert, 1994). Folkman, Lazarusi wsp. ukazują możliwe drogi wpływu procesu radzenia sobie na zdrowie. Przede wszystkim stres może wpływać na reakcje neurochemiczne organizmu, a działając w sposób silny i stały obniża sprawność układu odpornościowego. Radzenie sobie ze stresem może również prowadzić do zachowań antyzdrowotnych m.in. stosowania substancji psychoaktywnych. Natomiast aktywne rozwiązywanie problemów jest zachowaniem o charakterze prozdrowotnym i, w przeciwieństwie do np. zaprzeczenia, mogącego mieć wpływ na niepodejmowanie adaptacyjnych zachowań zaradczych, stwarzają możliwość doświadczania emocji pozytywnych, przy jednoczesnej koncentracji nad przebiegiem stresowej sytuacji (za: Sygit-Kowalkowska, 2014).

Bibliografia:
Młynarska M., Rudnicka-Drożak E., Nowicki G. Misztal-Okońska P., Dyndur J., Majcher P., Pojęcie zdrowia w opinii osób powyżej 65 roku życia. Gerontologia Polska 2015(1): 11–18
Kościelak R. Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności w zdrowiu i w chorobie. Oficyna wydawnicza Impuls, Kraków 2010
Juczyński Z., Narzędzia pomiaru w psychologii zdrowia. Przegląd Psychologiczny Łódź 1999, 42(4): 43–56
Heszen I., Sęk H., Psychologia zdrowia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007
Borys B., Zasoby zdrowotne w psychice człowieka. Forum Medycyny Rodzinnej 2010, 4(1), 44–52
Jelonkiewicz I., Kosińska-Dec K., Poczucie koherencji a style radzenia sobie ze stresem: empiryczna analiza kierunku zależności. Przegląd Psychologiczny 2001, 44(3): 337-347
Aronson E., Wilson T.D., Akert R.M., Psychologia społeczna. Serce i Umysł, Poznań 1994
Sygit-Kowalkowska E., Radzenie sobie ze stresem jako zachowanie zdrowotne człowieka – perspektywa psychologiczna. Hygeia Public Health 2014, 49(2): 202–208
  

poleć znajomemu drukuj skomentuj rss
Oceń artykuł:

Poczytaj również