Ocena:
oceń

rozmiar czcionki

|

|

poleć

|

drukuj

|

forum

|

2021-02-06 15:00:00

„Wykorzystanie diagnozy neuropsychologicznej u pacjentów z chorobą nowotworową.”

 Pacjenci leczeni z powodu choroby nowotworowej niejednokrotnie doświadczają dysfunkcji  procesów poznawczych. Trudności te obejmują pacjentów, którzy w wyniku nowotworu doświadczają nagłych objawów uszkodzenia mózgu, ale także pacjentów, którzy leczeni są z powodu nowotworów o innej lokalizacji, a u których doszło wcześniej do uszkodzenia mózgu lub rozpoznano różnego typu choroby  neurodegeneracyjne bądź  wystąpiły dysfunkcje poznawcze jako konsekwencja bliska lub odległa włączonego leczenia onkologicznego np. leczenie chemioterapią.

 Procesami poznawczymi określa się procesy przetwarzania informacji, jakie zachodzą w układzie nerwowym polegają one na odbieraniu informacji z otoczenia, ich przechowywaniu i przekształcaniu oraz wyprowadzaniu ich ponownie do otoczenia w postaci reakcji czyli zachowania. Wśród najważniejszych rodzajów procesów poznawczych wymienia się: pamięć, uwagę oraz funkcje wykonawcze.

Pamięć - to jedna z najważniejszych funkcji poznawczych, umożliwiająca utrwalanie, przechowywanie, rozpoznawanie i odtwarzanie (przypominanie) doznanych przeżyć, czyli spostrzeżeń, myśli, uczuć i czynności. Jest podstawą innych procesów poznawczych, decydujących o sprawności myślenia oraz podejmowania decyzji. Wyróżnia się wiele rodzajów pamięci. Uwzględniając czas przechowywania informacji możemy wyróżnić pamięć krótkotrwałą (STM, short-term memory), która przechowuje ślady pamięciowe przez krótki okres (kilka lub kilkanaście sekund), nie zapisując ich w sposób trwały, jej częścią jest pamięć operacyjna/robocza, która pozwala na przechowywanie, ale i manipulację informacjami podczas krótkiego czasu. Synonimem pamięci krótkotrwałej w terminologii neurologicznej jest pamięć świeża, która lokalizacyjnie prawdopodobnie związana jest z zakrętem hipokampa, czynnością ciał suteczkowatych i łączącego je ze sobą sklepienia. Drugi rodzaj pamięci z uwagi na czas przechowywania danych to pamięć długotrwała (LTM, long-term memory), która stanowi  trwały zapis śladów pamięciowych. Dokładna lokalizacja tej pamięci nie jest jak dotąd ustalona. Na podstawie obserwacji pacjentów w trakcie zabiegów neurochirurgicznych uznano, że ten rodzaj pamięci ma związek z okolicami skroniowymi, których drażnienie w trakcie operacji powodowało, iż chorzy byli wstanie przypomnieć sobie znajome głosy, rozmowy itd. Obecnie uznaje się, że w procesie zapamiętywania istotną rolę odgrywają substancje białkowe neuronów (biochemiczna teoria pamięci). Pamięć długotrwałą dzieli się na deklaratywną ("pamięć jawna" lub "pamięć świadoma") - przechowuje ona informacje, które odpowiadają na pytanie: "wiem, że...", np.: "wiem, że pies jest zwierzęciem" oraz niedeklaratywną/proceduralną („pamięć nieświadoma" lub "pamięć niejawna”) - gromadzi wiedzę o tym jak wykonywać czynności, np. wiem jak jeździ się samochodem, rowerem, tańczy czy mówi. Ponadto pamięć deklaratywna składa się z dwóch podsystemów: semantycznej pamięci deklaratywnej/skojarzeniowej (umożliwiającej zapamiętywanie informacji wyuczonych, np. nazwy przedmiotów, powiązanej z językiem oraz procesem kojarzenia różnych faktów) oraz epizodycznej pamięci deklaratywnej, która  przechowuje ślady pamięciowe na temat zdarzeń mających swoją lokalizację przestrzenną i czasową, np. pamiętam jak wyglądały moje 20 urodziny czy co wykonywałem wczorajszego dnia.

Uwaga  - wraz z pamięcią, percepcją oraz wyobraźnią uznawana jest za podstawową funkcję poznawczą.  Stanowi „swoisty filtr dla pozostałych funkcji, selekcjonując obrazy tworzone przez pozostałe procesy poznawcze”. (Pąchalska, M., 2014). A zatem to system, który poprzez selekcję informacji zapobiega negatywnym skutkom nadmiaru danych oraz umożliwia człowiekowi skuteczne realizowanie aktywności celowej, intencjonalnej i wolicjonalnej, składającej się z następujących etapów:

Inicjowanie;

Planowanie;

Organizacja;

Porządkowanie;

Kontrola wykonania;

Hamowanie reakcji konkurencyjnych.

Wśród komponentów uwagi wymienia się:

Selektywność – zdolność dokonywania wyboru jednego lub kilku bodźców do przetwarzania, z wykluczeniem innych bodźców obecnych w otoczeniu; bodźce szczególnie przyciągające uwagę to bodźce: nowe (odruch orientacyjny); zmienne (np. w ruchu); wyróżniające się z tła; intensywne i wyraziste; nieoczekiwane; zaskakujące;

zgodne z wcześniejszym doświadczeniem; wyczekiwane.

Podtrzymanie uwagi – zdolność skupienia się na bodźcu przez wystarczająco długi czas, aby zakończyć zadanie.

Sterowanie (metauwaga) – świadomy wybór tego na co warto, trzeba czy powinno się zwracać uwagę.

Funkcje wykonawcze (EF, executive functions)  – procesy odpowiadające za planowanie, gromadzenie, koordynowanie, sekwencjonowanie i monitorowanie pozostałych procesów  poznawczych. Integralna podstawa wszystkich innych funkcji (ruchowych, poznawczych, emocjonalnych). Dzięki nim człowiek potrafi tworzyć plan działania i go realizować, doprowadzając do zmiany w otoczeniu. Określenie „funkcje wykonawcze” przez wielu specjalistów utożsamiane jest z „funkcjami płata czołowego”, a „zaburzenie funkcji wykonawczych” jest inaczej określane tzw. „zespołem czołowym”.

Poza wymienionymi wyżej procesami poznawczymi  wyróżnia się jeszcze takie domeny poznawcze jak:

spostrzeganie i percepcja

orientacja

funkcje językowe

emocje i procesy motywacyjne

Celem dokładnego zdiagnozowania obserwowanych i zgłaszanych przez pacjentów z chorobą nowotworową deficytów poznawczych wykorzystuje się diagnozę  neuropsychologiczną. Zawiera ona:

1. analizę dostępnych informacji medycznych o diagnozie i stosowanym leczeniu - stan somatyczny pacjenta;

2. obserwację kliniczną oraz wnikliwą rozmowę/wywiad z pacjentem, który stanowi subiektywną ocenę jego stanu i sytuacji  tj. jak on sam postrzega swój stan i sytuację, jakie deficyty poznawcze zauważa, w jakim jest stanie psychicznym oraz jaką posiada motywację i wsparcie społeczne i in.; by wywiad mógł dostarczyć jak najwięcej informacji o kondycji psychofizycznej pacjenta  powinien uwzględniać szereg szczegółowych pytań z uwzględnieniem:

A. Podstawowych informacji o chorym takich jak:

data urodzenia;

wykształcenie (liczba lat nauki oraz profil każdej z ukończonych szkół: zawodowej, technikum, kierunek studiów), zaangażowanie w naukę, otrzymywane oceny;

ręczność (chorego/ej oraz w rodzinie)- jeśli pacjent jest oburęczny/obecne są cechy leworęczności należy opisać rodzaj czynności wykonywanych prawą/lewą ręką;

historia zatrudnienia - najdłużej wykonywany zawód, czy nastąpiła zmiana sytuacji zawodowej w związku z doświadczaną chorobą;

zainteresowania;

wywiad rodzinny – obciążenia chorobami w rodzinie;

schorzenia współwystępujące (zwłaszcza te choroby, które mogą powodować zaburzenia funkcji mózgu):

- choroby serca,

- schorzenia nerek,

- zaburzenia funkcji wątroby,

- choroby trzustki,

- zaburzenia oddechowe (np. bezdech senny-OSA),

- choroby tarczycy,

- zaburzenia hormonalne,

- zaburzenia snu,

-zaburzenia psychiatryczne,

- ekspozycja na substancje toksyczne,

- choroby układowe (np. toczeń rumieniowaty układowy-SLE);

przebyte operacje w znieczuleniu ogólnym - kiedy? Czy jest związek czasowy np. z pojawieniem się trudności z pamięcią?

przyjmowane leki obecnie i w przeszłości;

 

B. Powodu konsultacji:

powód konsultacji neuropsychologicznej

co pacjent wie nt. podejrzewanej / rozpoznanej u niego choroby?

skargi na zaburzenia funkcji poznawczych (w stosunku do rówieśników!

kiedy pojawiły się trudności?

czy nastąpiło wyraźne pogorszenie w stosunku do poziomu przedchorobowego?

czy trudności mają stałe, czy zmienne nasilenie?

czy następuje pogorszenie/ poprawa?

czy te same trudności są zauważane przez chorego i jego otoczenie?

 

C. Oceny stanu neuropsychiatrycznego:

czy chory ma trudności z widzeniem?

- podwójne widzenie

- zamazane widzenie

- ubytki w polu widzenia

czy chory ma omamy?

- samoistne, czy jako efekt uboczny farmakoterapii?

- czy chory jest wobec nich krytyczny?

czy chory ma urojenia? Jakiej treści?

czy chory/a ma napady padaczkowe/ bóle migrenowe?

czy zdarzają się upadki?

czy doszło do urazu głowy z utratą przytomności?

jak często i w jakich ilościach chory/a spożywa alkohol/narkotyki?

czy chory/a leczył(a) się kiedyś u psychiatry? Z jakiego powodu?

- uczucie smutku, przygnębienia

- myśli samobójcze

- trudności ze snem

- drażliwość

- męczliwość

- labilność emocjonalna

czy pacjent korzystał z pomocy psychologicznej i z jakiego powodu.

D. Oceny stanu neuropsychologicznego:

Uwaga: Czy ma trudności ze skupieniem się na pracy, na czytaniu, słuchaniu radia, oglądaniu filmu?

Pamięć: Czy ma trudności z zapamiętywaniem nowych informacji? Czy ma trudności z zapamiętaniem listy zakupów? Czy pamięta o planowanych spotkaniach? Czy często pyta o to samo? Czy nie pamięta, gdzie coś położył(a)? Czy pamięta dobrze zdarzenia z odległej przeszłości?

Aktualizacja słów: Czy często zdarza się, że ma coś „na końcu języka”?

Czy chory ma trudności z orientacją w terenie/ gubi się?

Czy ma trudności z korzystaniem z urządzeń mechanicznych /koordynacją?

Czy ma trudności z ubieraniem?

Czy ma trudności z „trafieniem” przy sięganiu po coś?

Mowa:

Czy zdarzają się błędy w mówieniu (np. przestawienia głosek-np. „nosożerec”, zastępowanie słów innymi- np. „koń” zamiast „osioł”?, omówienia,Czy mowa stała się mniej wyraźna, cichsza (hypofonia)?Czy chory ma trudności ze zrozumieniem wypowiedzi innych osób?

Czy chory/a ma trudności z czytaniem:

Czy tekst jest wyraźny (percepcja)?Czy rozumie to, co czyta?Czy tempo czytania jest wolniejsze?Czy pamięta to, co przeczytał(a)?

Czy chory/a ma trudności z pisaniem?

Czy zmienił się charakter pisma - litery są większe/mniejsze niż przed chorobą?Czy chory pisze na co dzień?Czy są trudności z ortografią? (jeśli tak, czy i jakiego typu były już przed chorobą?).

3. dokładne rozpoznanie obszarów deficytów jak i zachowanych prawidłowo funkcji w odniesieniu do pamięci, uwagi, myślenia i rozwiązywania problemów i in. funkcji poznawczych, przy wykorzystaniu wielu różnych, wystandaryzowanych metod neuropsychologicznych takich jak:

1. Metody oceny przesiewowej (np. MMSE - Krótka Skala Oceny Stanu Umysłowego, Test Rysowania Zegara – wg Polskiego Towarzystwa Alzheimerowskiego zaleca się używanie wersji Sunderlanda; BDS – Skala Otępienia Blesseda; MOCA -Montrealska skala oceny funkcji poznawczych czy ACE-III) – ponieważ metody te mogą nie wykryć bardzo subtelnych dysfunkcji, wykorzystywane są jedynie w celu wstępnej oceny funkcji poznawczych, a nie jako podstawa przesądzająca o postawieniu pełnej diagnozy neuropsychologicznej.

2. Próby eksperymentalno-kliniczne (sprawdzające gnozję wzrokową oraz praksje).

3. Test Łączenia Punktów, Kolorowy Test Połączeń, Testy wykreślania, Powtarzanie cyfr – wykorzystywane do badania funkcji uwagowych.

4. Testy nazywania, próby sprawdzające fluencję słowną  - wykorzystywane do badania funkcji językowych i pamięci semantycznej.

5. Kalifornijski Test Uczenia się Językowego (CVLT), Test Słuchowo-Werbalnego Uczenia się Rey’a (AVLT), Próba uczenia się 10 słów, Test Pamięci Wzrokowej Bentona, Test Figury Złożonej Rey’a (TFZ-R) - wykorzystywane do badania funkcji pamięciowych.

6. Test Łączenia Punktów, TFZ-R, Powtarzanie cyfr wspak, Test fluencji słownej, Test Fluencji Niewerbalnej Ruff'a (RFFT), Test Stroope'a, Test Sortowania Kart z Wisconsin, wybrane podtesty z WAIS-R jak: Powtarzanie cyfr, Podobieństwa, Klocki - wykorzystywane do badania funkcji wykonawczych.

Przeprowadzenie pełnej diagnozy neuropsychologicznej pozwala dokładnie określić rodzaj i poziom deficytów funkcji poznawczych, które ujawniły się w sytuacji leczenia onkologicznego. Ponadto diagnoza neuropsychologiczna przeprowadzona z uwzględnieniem wcześniej omówionych elementów pozwala zaplanować i zaproponować pacjentowi rehabilitację neuropsychologiczną czyli oddziaływania obejmujące zindywidualizowane programy ćwiczeń poszczególnych dysfunkcji poznawczych i tym samym mogą wpływać na poprawę jakości życia pacjenta.

 

Literatura:

Armstrong C.L., Morrow L., Neuropsychologia medyczna. Tom 1. Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2014.

Borkowska A., Pamięć i jej zaburzenia w MCI. Wydawnictwo Medical Education Sp.z.o.o., Warszwa 2011.

Herzyk A., Wprowadzenie do neuropsychologii klinicznej. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, 2015.

Jodzio K., Nyka W.M., Neuropsychologia Medyczna. Wybrane zagadnienia. Arche, Sopot, 2008.

Liberowski P.P., Kozubski W., Biernat W., Kordek R., Neuroonkologia kliniczna. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2011.

Łojek E., Bolewska A., Wybrane zagadnienia rehabilitacji neuropsychologicznej. Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2008.

Walsh K., Jak rozumieć uszkodzenia mózgu Podstawy diagnozy neuropsychologicznej.. Wydawnictwo Instytut Psychiatrii i Neurologii. Warszawa, 2001.

Walsh K., Darby D., Neuropsychologia kliniczna Walsha. Wydawnictwo GWP, Gdańsk 2008.

Pąchalska M., Rehabilitacja neuropsychologiczna. UMCS, 2008.

Prigatano G.P., Rehabilitacja neuropsychologiczna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Talarowska M., Gałecki P. (red.), Zaburzenia funkcji poznawczych w wybranych chorobach somatycznych. Wydawnictwo Continuo, 2013.

 

Czasopisma:

Rehabilitacja medyczna

Neurologia i Neurochirurgia Polska

Neuropsychological Rehabilitation

Journal of Head Trauma Rehabilitation

Inne: Materiały udostępnione w ramach szkolenia specjalizacyjnego z Psychologii Klinicznej, blok podstawowy i  szczegółowy: Neuropsychologia oraz szkoleń z Psychoonkologii.

  Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
   

banner cradle

poleć znajomemu drukuj skomentuj rss
Oceń artykuł:

Autor

mgr Marta Zagozda

Poczytaj również