Ocena:
oceń

rozmiar czcionki

|

|

poleć

|

drukuj

|

forum

|

2021-02-21 16:45:00

„Strategie radzenia sobie z chorobą nowotworową.”

Chorobę nowotworową można uznać za krytyczne wydarzenie życiowe/stresowe wydarzenie zmiany życiowej/, które zakłóca ważne i cenione przez człowieka wartości czy sprawy i stawia osobę chorującą w obliczu licznych, najczęściej dotąd zupełnie nieznanych wymagań, zagrożenia posiadanych zasobów oraz odczuwania nieprzyjemnych reakcji emocjonalnych o różnym kierunku i natężeniu, jak: 

szok, który może objawiać się pozornym spokojem, utratą kontaktu z otaczającym światem, płaczem, złością, buntem, chęcią ucieczki od ludzi, z miejsca, w którym się dana osoba znajduje czy niepamięcią zdarzeń;
zaprzeczanie, czyli nie przyjmowanie faktu rozpoznania choroby onkologicznej, jej leczenia i konsekwencji, mimo wiedzy i sprawności intelektualnej (nie widzę, nie słyszę, unikam, szukam potwierdzenia zaprzeczenia), wymaga obserwacji w zakresie czasu utrzymywania się i natężenia;
lęk, wyrażany przez: werbalizację pośrednią (skargi somatyczne zamiast lęku); wskaźniki fizjologiczne (wzrost tętna, ciśnienia, napięcie mięśni, zmiany mimiki); zachowania specjalne (unikanie spojrzeń, ostrożność wypowiedzi, podchwytliwe pytania);
nadzieja, kojarzona z szansą, daje mobilizację do leczenia i wolę życia;
gniew, za Wielkim Słownikiem Medycznym możemy zdefiniować go jako silny, negatywny stan emocjonalny będący reakcją na przeszkodę w działaniu, w realizowaniu celu. W literaturze wyróżnia się kilka jego typów: ogólny (żal i pretensje na niesprawiedliwość losu), przeniesiony (odreagowywanie na innych, włącznie z personelem medycznym), usprawiedliwiony (zawiniony przez osobę drugą), tłumiony (odmowa współpracy z personelem, negatywizm, przygnębienie), ukryty/nieakceptowany (okazanie gniewu jest dla chorego tożsame z poczuciem winy);
poczucie winy i krzywdy, czyli nieprzyjemna kondycja emocjonalna wynikająca z przekonania osoby chorej, że doświadczenie choroby zawdzięcza sobie (poczucie winy) lub innej osobie (poczucie krzywdy), takie odczucia mogą być okazywane poprzez: zazdrość wobec zdrowych, szczęśliwych oraz następstwa drażliwości jak np. wybuchy złości, obrażanie się, stany tę łączy się często z zaniżonym poczuciem własnej wartości (bycie ciężarem, niepełnowartościowość w swoich rolach społecznych) i gniewem;
przygnębienie, spowodowane utratą wartości (zdrowia, niezależności), uzewnętrzniane w sposób jawny poprzez: płacz, użalanie się oraz utajony: spowolnienie, apatia, utrata zainteresowań, trudności w koncentracji uwagi, pamięci, brak apetytu, bezsenność.
osamotnienie, izolacja, którą sygnalizują wypowiedzi: „nikt kto tego nie przeżył, nie zrozumie”.
targowanie się – chory próbuje podjąć negocjacje z bogiem, z ludźmi, o dłuższe życie, o jeszcze jedną szansę, o możliwość doświadczenia jeszcze jakiegoś ważnego zdarzenia – rodzinnego, zawodowego. W zamian pada wiele obietnic, np. dobrego sprawowania, dobrych uczynków. Większość tych negocjacji chorzy prowadzą na osobności lub wspominają o nich jakby mimochodem; mogą być sygnałem zmagania się przez chorego z trudnymi emocjami, jak choćby poczucie winy, czy niewyrażonymi potrzebami.
Powyższe reakcje można zaobserwować na każdym etapie chorowania tj.:
w fazie wstępnej, trwającej od zauważenia objawu/objawów, aż do uzyskania rozpoznania/diagnozy;
w fazie przewlekłej, która obejmuje:
leczenie (operacja, poszerzenie zabiegu, chemioterapia, hormonoterapia, immunoterapia, radioterapia);
remisja/wyleczenie;
wznowa/przerzuty/nawrót choroby;
nowa diagnoza – inny nowotwór;
na etapie zaawansowania choroby czyli fazie terminalnej, w której ma miejsce rezygnacja z leczenia przyczynowego oraz umieranie.
Celem uwolnienia się od tych trudnych emocji i doznań oraz odnalezienia się w zastanej rzeczywistości choroby pacjent może przechodzić przez następujące etapy reagowania:
1. niedowierzanie z zaprzeczaniem informacjom,
2. stopniowe urealnianie doświadczenia choroby,
3. adaptacja.
W pierwszym etapie wśród reakcji psychologicznych możemy wyróżnić: paraliż, niezrozumienie, strach, chęć udowodnienia nieprawdziwości diagnozy. Osoba chorująca zastanawia się: dlaczego ona, co z nią będzie, jak będzie żyć, jak poradzą sobie jej bliscy. Pojawia się też świadomość utraty zdrowia, czyli to o czym nie myślało się na co dzień. Z tego wyłania się decyzja o podjęciu leczenia i przygotowywanie się do dalszych procedur diagnostycznych i leczniczych. To okres, który trwa najczęściej krócej niż tydzień.
W kolejnym etapie obserwujemy dużą rozpiętość i natężenie emocji. Pojawiają się nawracające, natrętne myśli o chorobie i śmierci, bezsenność, kłopoty z koncentracją, reakcja depresyjna, niepokój i silny lęk, niechęć do jedzenia. Reakcje te utrzymywać się mogą od jednego do dwóch tygodni.
W ostatnim stadium trwającym kilka tygodni , a nawet miesięcy następuje oswojenie się z diagnozą i leczeniem, uruchomienie zasobów w celu poradzenia sobie z nią oraz pojawienie się oznak optymizmu i nadziei.
Obserwowane w poszczególnych fazach reakcje są naturalne i pozwalają przygotować się na podjęcie wyzwania choroby i leczenia. W tym celu pacjent może uruchomić określone strategie zmagania się z chorobą. Strategie w odróżnieniu od stylów radzenia sobie z trudnym doświadczeniem są swoistymi działaniami uruchamianymi w stosunku do wyraźnie określonej specyficznej sytuacji jaką jest choroba nowotworowa, a nie stałą indywidualną predyspozycją osoby do stosowania takich samych bądź podobnych rodzajów radzenia sobie w różnych sytuacjach.
W celu określenia jakie dokładnie strategie stosuje pacjent w zmaganiu się z chorobą nowotworową możemy wykorzystać wiele narzędzi diagnostycznych wykorzystywanych w obszarze promocji i psychologii zdrowia. Narzędziem opracowanym ściśle pod kątem pacjentów z chorobą nowotworową jest skala Mini- MAC (Mental Adjustment to Cancer), czyli skala Przystosowania Psychicznego do Choroby Nowotworowej, gdzie przystosowanie zawiera obszar radzenia sobie z chorobą i jej bezpośrednimi konsekwencjami i na ogół utożsamiane jest ze strategiami radzenia sobie z chorobą.
W polskiej wersji skali Mini-MAC wyróżniono 29 stwierdzeń, które mierzą cztery następujące strategie radzenia sobie z sytuacją choroby nowotworowej:
1. zaabsorbowanie lękowe - wyrażające niepokój spowodowany chorobą, spostrzegana głównie jako zagrożenie wywołujące lęk, nad ktorym nie można zapanować i który sprawia, że każda zmiana jest interpretowana jako sygnał pogorszenia się stanu zdrowia (za Juczyński 2001)
2. duch walki - skłaniający chorego do traktowania choroby jako osobistego wyzwania i podejmowania działań zwalczających chorobę (za Juczyński 2001)
3. beznadziejność-bezradność - świadcząca o poczuciu bezsilności, zagubieniu i biernym poddaniu się chorobie (za Juczyński 2001)
4. pozytywne przewartościowanie - wyrażające takie przeorganizowanie problemu swojej choroby, aby przy pełnej świadomości jej powagi znaleźć nadzieję i zadowolenie z już przeżytych lat (za Juczyński 2001).
Skala Mini-MAC jest narzędziem samoopisowym. W skład każdej z wyróżnionych czterech strategii wchodzi po 7 stwierdzeń, m.in. takich jak:
- Jestem zatrwożony z powodu zachorowania,
- Mam ochotę się poddać,
- To, że nie myślę o swojej chorobie pomaga mi,
- Moja choroba mobilizuje mnie do walki,
- Jestem bardzo zaniepokojony z powodu choroby,
- Odkąd wykryto u mnie raka, zdaję sobie sprawę jak cenne jest życie i staram się je wykorzystać,
- Mam wrażenie, że to koniec świata,
- Jestem wdzięczny za to, co osiągnąłem,
- Trudno mi zrozumieć, że przydarzyło się to właśnie mnie,
- Jestem zadowolony z lat, które przeżyłem, a to co mi zostało jest jakby dodatkowo darowane.
Pacjent przy pomocy czterostopniowej skali (1- zdecydowanie nie, 2 - raczej nie, 3- raczej tak, 4 - zdecydowanie tak) dokonuje oceny w jakim stopniu podane twierdzenia odnoszą się do jego osoby na obecną chwilę. Czas przewidziany na wypełnienie całej skali wynosi 10 minut, jednak z uwagi na ciężką chorobę, którą doświadcza badany tempo wypleniania skali może różnic się w zależności od osoby i stopnia obciążenia chorobą.
Wyniki skali Mini-MAC oblicza się oddzielnie dla każdej z czterech strategii sumując udzielone odpowiedzi. Zakres możliwych wyników każdej z czterech strategii mieści się w granicach od 7 do 28 punktów. Im wyższy wynik, tym większe nasilenie zachowań charakterystycznych dla danego sposobu zmagania się z chorobą nowotworową.
Przystosowanie do choroby tj. podejmowane strategie radzenia sobie z chorobą odgrywają ważną rolę w sytuacji doświadczania choroby onkologicznej. Badania Z. Juczyńskiego wykazały, że pacjenci onkologiczni, którzy w badaniu skalą Mini-MAC wykazali mniejsze zaobsorbowanie lękowe chorobą, mniejszą bezradność i większa wolę walki charakteryzowali się lepszym poziomem funkcjonowania fizycznego, poznawczego, emocjonalnego i spolecznego, a ponadto rzadziej zgłaszali skargi na dolegliwości fizyczne, bóle, duszność, zaburzenia łaknienia itd.
Dlatego tak ważne wydaje się rozpoznawanie sposobu w jaki pacjent przystosowuje się do choroby. Wiedza ta pozwala na wdrożenie odpowiednich działań terapeutycznych zależnie od indywidualnego przypadku i konkretnej sytuacji. Osoba udzielająca pomocy poprzez:
• zapewnienie wsparcia głównie w formie wsparcia emocjonalnego i informacyjnego,
• umozliwienie ekspresji emocji i pomoc w poprawie komunikacji,
• pomoc w odzyskaniu kontroli i możliwości radzenia sobie z konsekwencjami choroby,
• pomoc w poprawie/odzyskaniu jakości życia w obliczu zmian wywołanych chorobą
może pomóc choremu na nowotwór w przystosowaniu się do choroby i zaakceptowaniu wielu zmian fizycznych, psychicznych, społecznych czy duchowych z którymi zderza się w obliczu choroby.
                                                           

Literatura:
1. Bętkowska-Korpała B, Gierowski JK. Psychologia lekarska w leczeniu chorych somatycznie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

2. Barraclough J. Rak i emocje. Warszawa: Wyd. Medyczne SANMEDICA.

3. Block B., Otrębski W. Człowiek nieuleczalnie chory. Lublin: WBS KUL.

4. Bret A, Boyer BA, Paharia MI. Comprehensive Handbook of Clinical Health Psychology. Hoboken: John Wiley & Sons.

5.Chojnacja-Szawłowska G. Psychologiczne aspekty przewlekłych chorób somatycznych. Warszawa: Vizja Press&IT.

6. De Walden-Gałuszko K, Ciałkowska-Rysz A. Medycyna Paliatywna. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

7. De Walden-Głuszko K. Psychoonkologia w praktyce klinicznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

8. De Walden-Gałuszko K. U kresu. Opieka psychopaliatywna, czyli jak pomóc choremu, rodzinie i personelowi medycznemu środkami psychologicznymi. Gdańsk: Wydawnictwo medyczne MAKmed.

9. Dormuller M., Dietzfelbinger H. „Psychoonkologia. Diagnostyka. Metody terapeutyczne”. Wrocław: .Elsevier Urban & Partner.

10. Forshaw M. Advanced Psychology Health Psychology. Oxford: Oxford University Press

11. Juczyński Z. Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego; 2001.

12. Krajnik M. Opowieści o raku. Gdańsk: Wydawnictwo Via Medica.

13. Kübler-Ross E. Rozmowy o śmierci i umieraniu. Poznań: Media Rodzina.

14. Kowalska K, Podymniak E. Gdy nowotwór powraca. Poradnik dla osób z nawrotem choroby i ich bliskich. Warszawa: PRIMOPRO; 2016.

15. McKay, J., Hirano, N. Chemioterapia, radioterapia. Gdańsk: GWP.

16. Pająk, P., (red.). Siły, które pokonają raka. Psychologiczne terapie wspomagające w chorobie nowotworowej. Kielce: Wydawnictwo Charaktery.

17. Pilecka B. Kryzys psychologiczny. Wybrane zagadnienia. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

18. Pietrzyk, A. Ta choroba w rodzinie. Psycholog o raku. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

19. Pogrebin, L. C. Jak być przyjacielem chorego przyjaciela. Kielce: Wydawnictwo Charaktery.

20. Rogiewicz M. Praktyczny podręcznik psychoonkologii dorosłych. Kraków: Medycyna Praktyczna.

21. Sęk H. Psychologia zdrowia. Warszawa: PWN.
22, Ziarko M. Zmaganie się ze stresem choroby przewlekłej. Poznań: UAM.
23. Poradniki Fundacji Tam i z Powrotem, źródło - strona internetowa: www.programedukacjionkologicznej.pl
 

  Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
   

banner cradle

poleć znajomemu drukuj skomentuj rss
Oceń artykuł:

Autor

mgr Marta Zagozda

Poczytaj również