Ocena:
oceń

rozmiar czcionki

|

|

poleć

|

drukuj

|

forum

|

2021-01-13 17:00:00

„Poznawcza reprezentacja choroby nowotworowej wśród pacjentek z rakiem piersi.”

Poznawcza reprezentacja choroby inaczej określana obrazem choroby czy koncepcją choroby to indywidualny sposób rozumienia choroby stworzony przez chorego. Stanowi kluczowy element kształtujący psychiczną odpowiedź na chorobę i należy uznać ją za punkt wyjścia do zrozumienia sytuacji i stanu pacjenta. 

Koncepcja choroby danego pacjenta zawiera w sobie próbę odpowiedzi na pytanie: Co ta choroba oznacza dla tej osoby? i ukazuje wiedzę, przekonania, poglądy oraz opinie chorego na ogólne tematy dotyczące danej choroby jak i ściśle odnoszące się do jego indywidualnego rozpoznania. Świadczy to o tym, iż obraz choroby odnosi się przede wszystkim do sfery poznawczej, ale może mieć także silne przełożenie na ujawniające się u osoby chorującej emocje.
 W tworzeniu koncepcji własnej choroby uczestniczy nie tylko sam pacjent i jego otoczenie, ale także personel medyczny, który swoją postawą i sposobem przeprowadzenia rozmowy diagnostyczno-terapeutycznej może kształtować uruchamiane reakcje psychiczne chorego w trakcie zmagania się z chorobą.
Można zauważyć, że ta sama choroba oznacza dla każdego pacjenta coś innego. O zindywidualizowanym charakterze rozumienia własnej choroby mogą świadczyć skrajnie różne, wypowiedzi pacjentek zmagających się z nowotworem piersi, które w sposób następujący odpowiadały na pytanie czym jest rak : „rak to wyrok”, „rak nie lubi noża”, „rakiem można się zarazić”, „rak to wyzwanie, które pokonam”, „rak to znaczy nie dam się”. Tak sformułowane przekonania przekładają się na podejmowane przez pacjentki działania i sposób przeżywania utraty zdrowia. Dlatego tak ważne jest przyjrzenie się przekonaniom pacjenta odnośnie rozpoznanej choroby oraz jego doświadczeniom utraty zdrowia i nadawanym im znaczeniom. W tym celu poza dokładnym wywiadem z pacjentem możemy posłużyć się dostępnymi kwestionariuszami.
Jednym z nich jest Kwestionariusz Postrzegania Własnej Choroby (IPQ-R, Illness Perception Questionnaire, Moss-Morris i in., 2002; Wojtyna, 2012). Składa się z trzech części i umożliwia pomiar przekonań na temat własnej choroby.
 W pierwszej z części, związanej z wymiarem istoty choroby, badany wybiera z listy czternastu dolegliwości te, których doświadcza, a następnie zaznacza, czy jego zdaniem są one związane z jego chorobą. Wynik tej skali uzyskuje się zliczając liczbę objawów identyfikowanych z własną chorobą (badany może uzyskać od 0 do 14 punktów). Kwestionariusz pozwala także oszacować, czy choroba w percepcji pacjenta powoduje mało czy wiele objawów.
 Druga część kwestionariusza składa się z 38 pozycji, pozwalających określić przekonania pacjenta na temat własnej choroby w aspekcie jej poznawczej reprezentacji. Badany odnosi się do wymienionych twierdzeń na pięciostopniowej skali: od 1 (zdecydowanie się nie zgadzam) do 5 (zdecydowanie się zgadzam). Wymienione pozycje przyporządkowane są do siedmiu wymiarów takich jak:
(1) czas trwania choroby – wymiar, który pozwala ocenić czy badany postrzega swoją chorobę jako ostrą czy jako przewlekłą (np. „Moja choroba będzie trwać krótki czas”),
(2) konsekwencje choroby - ten wymiar dotyczy przewidywanych przez badanego konsekwencji własnej choroby (np. „Moja choroba powoduje trudności dla tych, którzy są mi bliscy”),
3) kontrola osobista – pozwala zidentyfikować przekonania badanego na temat możliwości wpływania na przebieg choroby związany z powtarzalnością doświadczanych objawów (np. „Moje objawy pojawiają się i znikają cyklicznie”),
(4) możliwość wpływania na stan zdrowia poprzez indywidualne działania (np. „Moje działania mogą zdecydować o tym, czy choroba się nasili, czy zacznie ustępować”),
(5) możliwość oddziaływania na stan zdrowia poprzez leczenie (np. „Moje leczenie będzie skuteczne w przezwyciężeniu choroby”),
(6) poczucie zrozumienia choroby (np. „Nie rozumiem swojej choroby”),
(7) emocjonalne reakcje na chorobę (np. „Fakt, że jestem chory, napawa mnie niepokojem”).
 Trzecia część kwestionariusza dotyczy przyczyn własnej choroby. Obejmuje ona 18 pozycji, do których badany, tak jak w poprzedniej części, ustosunkowuje się na pięciostopniowej skali. Udzielane odpowiedzi pozwalają ustalić jakie są przekonania chorego odnośnie przyczyn własnej choroby. Badany ma także możliwość samodzielnego wybrania spośród podanych pozycji tych przyczyn, które wydają mu się najważniejsze, może również podać przyczyny nieujęte w kwestionariuszu.
 Kwestionariusz Postrzegania Własnej Choroby jest narzędziem ogólnodostępnym, jego pełna wersja w języku angielskim została zamieszczona w tekście autorstwa Moss-Morris i in. (2002), zaś jego wersje w różnych językach są dostępne na stronie: http://www.uib.no/ipq
Innym pomocnym narzędziem może okazać się Skala Oceny Własnej Choroby. To wielowymiarowy kwestionariusz do pomiaru sposobu percepcji własnej choroby na który składa się 47 pozycji tworzących 7 podskal, w tym sześć tematycznych i jedną kontrolną. W ramach podskal tematycznych wyróżniamy (za Janowski K., Steuden S., Nowicka J., Nieśpiałowska-Steuden M.):
1. ZAGROŻENIE
Choroba spostrzegana jest jak wydarzenie życiowe, które zakłóca dotychczasowy lub uprzedni stan równowagi i bezpieczeństwa. Naraża jednostkę na destabilizację jej aktualnej sytuacji życiowej oraz narusza jej plany na przyszłość. Budzi w jednostce lęk i niepokój o jej stan zdrowotny a także związaną z nim pozycję społeczną. Obniża poczucie bezpieczeństwa w związku z przeżywanymi obawami i niepewnością sytuacji w przyszłości.
2. KORZYŚĆ
Choroba w tym przypadku wiąże się z osiąganiem przez chorego wynikających z niej wtórnych zysków. Przynosi usprawiedliwienie wobec innych i wobec siebie. Umożliwia zwolnienie z obowiązków, ciążącej odpowiedzialności, wyzwalając poczucie ulgi. Stanowić może okazję do ucieczki przed innymi problemami. Pozwala także na zaspokojenie potrzeby doznawania od innych uczucia, dowodów zainteresowania, życzliwości i troski. Może także nasilać motywację do uzyskania korzyści materialnych w postaci odszkodowania lub renty i jako taka stanowić źródło utrzymania lub dodatkowych dochodów.
3. PRZESZKODA/STRATA
Choroba spostrzegana jest w kategoriach ograniczeń, które powoduje w codziennym życiu chorego. Ograniczenia te mogą odnosić się przede wszystkim do utraty dotychczasowych możliwości, planów i nadziei. Mogą także być postrzegane jako przykra konieczność zrezygnowania z tego, co do tej pory przynosiło radość, zadowolenie i satysfakcję. Ponadto choroba spostrzegana jest w kategoriach utrudnień jakie wnosi w codzienne funkcjonowanie chorego. Ograniczenia powodowane przez chorobę obejmują obszary życia rodzinnego, zawodowego, zainteresowań, kondycji fizycznej, kontaktów z innymi ludźmi i osobistej niezależności.
4. WYZWANIE
Choroba jest spostrzegana jako sytuacja trudna, jako jedna z sytuacji trudnych, które przynosi życie. Trzeba za pomocą wszystkich dostępnych środków, stosowanych elastycznie, trudność tę pokonać. Choroba w tej perspektywie traktowana jest jako wróg, z którym należy walczyć. Do walki tej zmobilizować należy swoje siły, podjąć wysiłek odważnego stawienia czoła przeciwnościom. Sytuacja choroby spostrzegana jest jako życiowe wyzwanie, jak gdyby życiowy test, w który trzeba zaangażować swoje wysiłki, by go pomyślnie przejść.
5. KRZYWDA
Choroba ujmowana jest w kategoriach losowego wydarzenia życiowego, będącego niesprawiedliwością i krzywdą. Chory przeżywa głębokie poczucie krzywdy, traktuje chorobę jako nieszczęście, które stanowi niezasłużoną karę. Stawia pytania typu: „Dlaczego to spotkało akurat mnie?”, „Czym sobie na to zasłużyłem?”. Nie widzi sensu tego, co go spotyka, nie potrafi odnaleźć racji dla cierpienia, które go dotknęło.
6. WARTOŚĆ
Choroba może zostać potraktowana jako wyższa wartość, być może niełatwa do przyjęcia i zrozumienia, ale posiadająca głębszy sens. Może zostać oceniona przez chorego jako potencjalność rozwojowa, jako szansa na odkrycie tych pokładów życia i świata, na które nie zwracało się uwagi wcześniej. Może być uznana za drogę, która prowadzi do docenienia wartości życia, pomaga odkryć sens życia i bardziej je cenić. Może być spostrzegana jak doświadczenie otwierające na transcendentne wymiary życia. Ogólnie, choroba zostaje potraktowana pozytywnie z uwagi na jej rolę w przewartościowaniu życia.
Natomiast podskala kontrolna tj. ZNACZENIE bada, na ile choroba pozostaje dla pacjenta ważnym wydarzeniem życiowym. Wysoki wynik w tej skali informuje, że choroba jest dla pacjenta sytuacją trudną i stanowi istotne zakłócenie jego równowagi życiowej, co wymaga uruchomienia nowych sposobów przystosowania się. Natomiast niski wynik w tej skali wskazuje, że choroba nie ma istotnego znaczenia dla pacjenta, jest ona tylko nieznaczącym epizodem w jego życiu.
W sytuacji gdy na podstawie przeprowadzonego wywiadu oraz przeprowadzonych odpowiednich metod kwestionariuszowych uzyskane dane wskazują, iż pacjent posiada niekorzystną reprezentację choroby i leczenia, która może powodować różne negatywne konsekwencje (np. pacjentka z rozpoznaniem raka piersi uważa, że chemioterapia to trucizna i w związku z tym nie chce poddać się leczeniu cytostatykami) warto wdrożyć odpowiednie oddziaływania terapeutyczne jak oddziaływania psychiatryczne i/lub psychologiczne..
Jedną z pomocnych metod może okazać się RTZ, czyli Racjonalna Terapia Zachowań. To stworzony przez C. M. Maultsby’ego poznawczo-behawioralny model samopomocy, w którym wykorzystuje się metodę pracy z przekonaniami uważając, iż przekonania są źródłem emocji, które z kolei wpływają na nasze zdrowie na poziomie układowym, komórkowym i genowym.
Pacjent ma za zadanie ocenić swoje przekonania na podstawie poniższych pięciu pytań:
Czy dane przekonanie jest oparte na faktach?
Czy pomaga mi chronić życie i zdrowie?
Czy pozwala mi osiągać bliższe i dalsze cele?
Czy pozwala rozwiązywać albo unikać większości niepożądanych konfliktów?
Czy pomaga mi czuć się tak, jakbym chciał?
Przekonanie uważa się za zdrowe jeżeli na trzy lub więcej pytań chory udzieli odpowiedzi „TAK”. Jeżeli na co najmniej 3 pytania chory udzieli odpowiedź „NIE” to jego przekonanie jest niezdrowe i należy je zmienić. Natomiast jeśli chory nie udzieli 3 identycznych odpowiedzi „NIE” lub „TAK” to jego przekonanie nie ma wpływu na jakość jego życia. W dalszej części pracy nad przekonaniami chory podejmuje próbę przeformułowania swojego niezdrowego przekonania na przekonanie bardziej korzystne bądź neutralne dla zdrowia.
Zatem wnikliwe rozpoznanie poznawczej reprezentacji choroby z którą pacjent wkracza w zmaganie się z chorobą bądź ujawnia w trakcie terapii może stanowić kluczowe znaczenie w przywracaniu równowagi psychicznej i odzyskiwaniu zdrowia.

Literatura:

1. Bętkowska-Korpała B, Gierowski JK. Psychologia lekarska w leczeniu chorych somatycznie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

2. Barraclough J. Rak i emocje. Warszawa: Wyd. Medyczne SANMEDICA.

3. Block B., Otrębski W. Człowiek nieuleczalnie chory. Lublin: WBS KUL.

4. Bret A, Boyer BA, Paharia MI. Comprehensive Handbook of Clinical Health Psychology. Hoboken: John Wiley & Sons.

5.Chojnacja-Szawłowska G. Psychologiczne aspekty przewlekłych chorób somatycznych. Warszawa: Vizja Press&IT.

6. De Walden-Gałuszko K, Ciałkowska-Rysz A. Medycyna Paliatywna. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

7. De Walden-Głuszko K. Psychoonkologia w praktyce klinicznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

8. De Walden-Gałuszko K. U kresu. Opieka psychopaliatywna, czyli jak pomóc choremu, rodzinie i personelowi medycznemu środkami psychologicznymi. Gdańsk: Wydawnictwo medyczne MAKmed.

9. Dormuller M., Dietzfelbinger H. „Psychoonkologia. Diagnostyka. Metody terapeutyczne”. Wrocław: .Elsevier Urban & Partner.

10. Forshaw M. Advanced Psychology Health Psychology. Oxford: Oxford University Press

11. Janowski K., Steuden S., Nowicka J., Nieśpiałowska-Steuden M. Skala oceny własnej choroby: narzędzie pomiaru percepcji sytuacji choroby. Lublin.

12. Juczyński Z. Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdrowia. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego; 2001.

13. Krajnik M. Opowieści o raku. Gdańsk: Wydawnictwo Via Medica.

14. Kübler-Ross E. Rozmowy o śmierci i umieraniu. Poznań: Media Rodzina.

15. Kowalska K, Podymniak E. Gdy nowotwór powraca. Poradnik dla osób z nawrotem choroby i ich bliskich. Warszawa: PRIMOPRO; 2016.

16. McKay, J., Hirano, N. Chemioterapia, radioterapia. Gdańsk: GWP.

17. Pająk, P., (red.). Siły, które pokonają raka. Psychologiczne terapie wspomagające w chorobie nowotworowej. Kielce: Wydawnictwo Charaktery.

18. Pilecka B. Kryzys psychologiczny. Wybrane zagadnienia. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

19. Pietrzyk, A. Ta choroba w rodzinie. Psycholog o raku. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

20. Pogrebin, L. C. Jak być przyjacielem chorego przyjaciela. Kielce: Wydawnictwo Charaktery.

21. Rogiewicz M. Praktyczny podręcznik psychoonkologii dorosłych. Kraków: Medycyna Praktyczna.

22. Sęk H. Psychologia zdrowia. Warszawa: PWN.
23. Ziarko M. Zmaganie się ze stresem choroby przewlekłej. Poznań: UAM.
24. Poradniki Fundacji Tam i z Powrotem, źródło - strona internetowa: www.programedukacjionkologicznej.pl

  Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
   

banner cradle

poleć znajomemu drukuj skomentuj rss
Oceń artykuł:

Autor

mgr Marta Zagozda

Poczytaj również